Chùa Đạm và cột điêu khắc Đá Rồng

Núi Dạm (Nam Sơn – Quế Võ – Bắc Ninh) có phong cảnh đẹp. Đây là trung tâm của một kho tàng văn hóa những thần thoại, cổ tích, lễ nghi, tín ngưỡng… Phía Bắc núi Dạm là con sông Cầu, biểu tượng của những vị thần rắn. Phía Nam là con sông Đuống, sóng nước dạt dào. Quanh vùng Dạm hiện còn lưu truyền câu chuyện cổ tích kể về ông Đổng khổng lồ đã xẻ cát thành sông, vun đá thành núi. Dấu chan ông còn đó, những Tiên Lát, rặng Dạm, núi Khám, núi Chè. Đất kẻ Dam là đất tứ linh như Phượng đậu ở Sơn Đông và Đa Cán, Lân đứng ở Sơn Nam và Đông Dương, quy ước ngóc lên từ miệng ruộng, cạnh Nga Hoàng… Trên đỉnh núi Dạm còn có bàn cờ lật ngược kể lại huyền tích về những nàng tiên mải mê chơi cờ đến nỗi thiên cung phải trừng phạt. Nhà sử học Phan Huy Chú có ghi về Kẻ Dam: “Mười sáu xã chia quanh núi, có nhiều chùa cổ, cảnh trí sông núi đất thâm u, tịch mịch, trên núi là chỗ tu của sư Không Lộ, đất cũ nay hãy còn… Được xây dựng từ thế kỷ XI dưới triều nhà Lý là 1009 đến 1225, chùa Dạm có quy mô khá hùng vĩ. Chỉ riêng việc đóng cửa cũng phải đóng từ chiều đến giờ giám trấu lúc trăng mọc mới xong. Di vật còn lại nguyên vẹn và đầy đủ nhất của ngôi chùa có lẽ là cột điêu khắc đá rồng. Trên kệ tròn cột đá rồng vút lên tiếng nói và hoạt động của ngôn ngữ điêu khắc. Cột điêu khắc đá rồng được chia thành hai phần rõ rệt là phần bệ và phần cột. Phần cột lại được chia làm hai phần nữa. Phần khối vuông ở dưới, phần khối trụ ở trên. Phần khối vuông nằm liền với bệ, bốn mặt tác giả làm sần sùi một cách chủ ý bằng những vết đục nằm ngang. Phần trên của khối vuông này được thu nhỏ lại một chút, bốn góc bạt qua loa rất tự nhiên. Phần khối trụ, đó là điểm tập trung trang trí của cột đá. Phần trang trí nằm ở hai mặt đối diện bên trái, và bên phải của cột đá, rất phù hợp với góc nhìn ở dưới đi lên và ở trên đi xuống. Hai đầu rồng ngậm ngọc đối xứng qua hình lá đề. Viên ngọc có hình xoắn rất động bắt nhịp khỏe, đang lượn tròn trên khối trụ. Rồng có chỗ ẩn, chỗ hiện. Ẩn mà không cho cảm nhận mất hình, hình như lẫn vào trong mây để rồi lại nhô ra, khóa lại ở phần đuôi. Hiện mà lại không thấy hình, hiện trong trí tưởng của mây trời che phủ.. cảm giác hư hư ảo ảo, đều là thực cả. Nghệ thuật đi đến chỗ siêu thoát, rồi lại từ cái siêu thoát hiện trở về cuộc đời. Sự tiếp nối liền mạch hòa nhịp trong không gian vận động tự thân. Đối diện với hai đầu rồng ở phía Tây, phía Đông là hai đuôi rồng khóa vào nhau, nhịp chuyển động được giới hạn bằng hai đường cắt ngang. Như thế, cả đầu rồng và đuôi rồng đều được khóa lại, tạo điểm nhìn tập trung, gây hiệu quả nghệ thuật rõ rệt, cộng với những cái lỗ lớn hình chữ nhật có độ nông sâu khác nhau, có đường gờ và được bố trí ở những vị trí hợp lý đã có tác dụng điều chỉnh và trang trí ánh sáng cho cột điêu khắc. Cột điêu khắc đá rồng cao tới 5 mét, phần đỉnh cột hơi vát, đây là nét bạt có ý thức. Chính nét bạt này đã gây hiệu quả hòa hợp với thiên nhiên, ăn nhịp với những mảng để trơn hai mặt Nam – Bắc và góp phần làm nổi bật hai mặt trang trí chính Đông và Tây. Nghệ sĩ điêu khắc đá rồng chùa Dạm đã nói một tiếng nói tự do của nghệ thuật mà tinh thần vương triều phong kiến thịnh trị nhà Lý chiếm lĩnh không gian sau một nghìn năm bị ức chế. Rồng lý bay lên trong huyền thoại của đất Thăng Long lịch sử. Tiếng nói tự do của điêu khắc nhà Lý đối với không gian rộng lớn là tiếng nói tự do của một dân tộc đã giành được nền độc lập, tự chủ.
Trần Quốc Khải – xây dựng/Bộ xây dựng – Hà nội –TBV13- Số 10 (51)1999.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *